درمان فوبیا با واقعیت مجازی (virtual reality): رفع ترس با VR

درمان فوبیا با واقعیت مجازی (virtual reality): رفع ترس با VR


وقتی فردی مبتلا به فوبیا باشد، اغلب زندگی خود را به گونه‌ای شکل می‌دهد که از موارد و شرایطی که به نظر او خطرناک هستند دوری کند. خطری که فرد تصور می‌کند و باعث ترس او می‌شود بسیار بیشتر و بزرگتر است خطری است که واقعا ممکن است وجود داشته باشد. برنامه درمانی واقعیت مجازی (VR) یک روش درمانی جدید برای تعامل انسان و کامپیوتر است که برای مبتلایان به اختلالات اضطرابی مثل ترس از ارتفاع  ، آسانسور ، رعدوبرق، صحبت کردن در جمع و پرواز استفاده می‌شود. ابتدا یک مصاحبه تشخیصی اولیه برای اطمینان از اینکه این برنامه درمانی برای مشکل بیمار مناسب است یا خیر انجام می‌شود، و سپس فرد در یک دنیای مجازی سه بعدی کامپیوتری قرار می‌گیرد و از طریق یک محیط انتخاب شده راهنمایی می‌شود. گرافیک‌های کامپیوتری، صفحه نمایش‌های مختلف، و تکنولوژی‌های استفاده شده همگی دست به دست هم داده‌اند تا حس حضور و غوطه‌ور شدن در محیط مجازی را در کاربر ایجاد کنند. سپس درمان‌گر بیمار را از طریق محیط مجازی که در آن قرار گرفته راهنمایی می‌کند و می‌تواند در کل رویدادها با آنها تعامل داشته باشد.

فوبیا زمانی تشخیص داده می‌شود که فرد زندگی خود را بر اساس دوری از شرایط و موقعیت‌هایی که باعث ترس او می‌شود تنظیم کند. فوبیا شدیدتر از یک ترس معمولی است. مبتلایان به فوبیا بیش از هر چیز دیگری نیاز دارند که از شرایطی که باعث اظطراب آن‌ها می‌شود دوری کنند. در واقعیت مجازی افراد می‌توانند با احتیاط موقعیت‌هایی را با درجات سختی مختلف بازسازی کنند که قرار گرفتن در آن موقعیت‌ها در واقعیت برای آن‌ها دشوار است و باعث بروز علائم و نشانه‌های فوبیا در آن‌ها می‌شود، اما پس از آن با مفیدترین روش‌ها برای واکنش به ترسشان راهنمایی می‌شوند.

مرکز جامع توانبخشی امید دارای مجهزترین کلینیک تخصصی کار درمانی با تکنولوژی واقعیت مجازی و توانبخشی رباتیک است. جلسات دوره درمان متناسب با شدت اختلال بین یک الی دو هفته و هر جلسه ی آن بین 30 تا 45 دقیقه است.

فوبیا چیست؟


فوبیا یک ترس اغراق‌آمیز و غیرمنطقی است. واژه "فوبیا" غالبا برای ترس از یک محرک خاص بکار می‌رود. به طور کلی 3 نوع فوبیا وجود دارد که عبارتند از:

  • فوبیاهای خاص: این فوبیا ترس شدید و غیرمنطقی از یک محرک خاص است. فوبیاهای خاص با عنوان فوبیاهای ساده شناخته می‌شوند زیرا می‌توانند به یک دلیل قابل شناسایی مرتبط باشند که ممکن است در زندگی روزمره یک فرد اتفاق نیفتد، مانند ترس از مارها. بنابراین این نوع فوبیاها تاثیر چشمگیری بر زندگی روزمره افراد نمی‌گذارد.
  • فوبیای اجتماعی یا اضطراب اجتماعی: این ترس عمیق‌تر از یک احساس حقارت اجتماعی یا ترس از مورد قضاوت قرار گرفتن در یک موقعیت‌ اجتماعی است. تصور قرار گرفتن در اجتماعات بزرگ برای کسی اظطراب اجتماعی دارد بسیار وحشتناک است. این اظطراب با احساس خجالت تفاوت دارد.
  • آگورافوبیا: این نوع فوبیا ترس از قرار گرفتن در مکان‌هایی است که اگر فرد دچار ترس و اضطراب شدید شود فرار کردن از آن مکان و موقعیت دشوار باشد، مانند آسانسور یا بیرون از خانه بودن. آگورافوبیا معمولا به اشتباه به عنوان ترس از فضای باز شناخته می‌شود، اما می‌تواند درمورد قرار گرفتن در یک فضای محدود مانند آسانسور یا وسایل حمل و نقل عمومی نیز صدق کند. خطر ابتلا به اختلال هراس در افراد مبتلا به آگورافوبیا بیشتر است. اضطراب اجتماعی و آگورافوبیا به عنوان فوبیای پیچیده شناخته می‌شوند ، زیرا محرک‌های آنها به راحتی شناخته نمی‌شوند. برای افراد مبتلا به فوبیاهای پیچیده ممکن است مقابله با عامل ترس، مانند بیرون رفتن از خانه یا قرار گرفتن در یک مکان بزرگ و پرجمعیت بسیار سخت‌تر باشد.

مدل‌های مختلف فوبیا 


شایع‌ترین فوبیاهای خاص شامل موارد زیر است:

  • کلاستروفوبیا : ترس از بودن در فضاهای تنگ و محدود.
  • ترس از پرواز یا Aerophobia
  • ترس از عنکبوت یا Arachnophobia
  • ترس از رانندگی یا ماشین یا Driving phobia
  • ترس از تهوع یا Emetophobia
  • ترس از خجالت یا Erythrophobia
  • ترس از بیمار شدن یا Hypochondria
  • ترس از حیوانات یا Zoophobia
  • ترس از آب Aquaphobia
  • ترس ازارتفاع یا Acrophobia 
  • ترس از جراحت و خون یا Blood, injury, and injection (BII) phobia
  • ترس از پله برقی یا Escalaphobia
  • ترس از تونل یا Tunnel phobia

این‌ها تنها بخشی از فوبیاهای خاص هستند. مردم می‌توانند تقریبا از همه‌چیز هراس داشته باشند. همچنین با تغییر جامعه، لیست فوبیاهای خاص نیز تغییر می‌کند. برای مثال nomophobia  ترس از بدون تلفن همراه یا بدون کامپیوتر بودن است.

دلایل ایجاد فوبیا 


فوبیا بیشتر در کودکی، نوجوانی، یا اوایل بزرگسالی ایجاد می‌شود و بوجود آمدن آن در سنین بعد از 30 سالگی غیرمعمول است.

فوبیا ممکن است ناشی از یک تجربه استرس‌زا یا یک واقعه ترسناک باشد. یا اینکه یکی از والدین یا یکی از اعضای خانواده مبتلا به فوبیا باشند و کودک از آن‌ها"یاد بگیرد".

فوبیاهای خاص 

این فوبیاها معمولاً قبل از 4 تا 8 سالگی ایجاد می‌شود و در بعضی موارد، ممکن است نتیجه یک تجربه قدیمی آسیب‌زا باشند. یکی از این موارد کلاستروفوبیا است که پس از خردسالی کودک و داشتن احساس ناخوشایند از قرار گرفتن در یک فضای بسته بوجود می‌اید.

فوبیاهایی که از دوران کودکی شروع می‌شوند نیز اغلب ممکن است در اثر دیدن فوبیای یکی از اعضای خانواده ایجاد ‌شوند. برای مثال کودکی که مادرش آراکنوفوبیا (ترس از عنکبوت) داشته باشد، احتمال اینکه خود او نیز به این فوبیا مبتلا شود بسیار زیاد است.

فوبیاهای پیچیده 

برای مشخص کردن علت دقیق آگورافوبیا یا اظطراب اجتماعی تحقیقات بیشتری لازم است. محققان در حال حاضر معتقدند که دلیل ایجاد فوبیاهای پیچیده ترکیبی از تجربیات زندگی ، شیمی مغز و ژنتیک است.

فوبیاهای پیچیده همچنین ممکن است گوشه‌ای از عادت‌های انسان‌های اولیه باشند، در زمان‌هایی که نسبت به جهان امروز، عموماً فضاهای باز و افراد ناشناس تهدیدی به مراتب بزرگ‌ترعلیه امنیت فردی به حساب می‌آمدند.

نحوه عملکرد مغز هنگام هراس (فوبیا) چگونه است؟


برخی از مناطق مغز، وقایع خطرناک و مهلک را ذخیره کرده و یادآوری می‌کند.

اگر فرد بعداً در زندگی با یک اتفاق مشابه روبرو شود، آن قسمت از مغز خاطرات استرس‌زا را، گاهی اوقات بیش از یک بار، بازیابی می‌کند. این کار باعث می‌شود که بدن همان واکنش را تجربه کند.

در این اختلال، مناطقی از مغز که با ترس و استرس سروکار دارند، بازیابی این رویدادهای ترسناک را به شکل نامناسبی انجام می‌دهند.

محققان دریافته‌اند که فوبیا اغلب به آمیگدال مربوط می‌شود که در پشت غده هیپوفیز در مغز قرار دارد. آمیگدال می‌تواند باعث ترشح هورمون‌های "جنگ یا گریز" شود. این هورمون‌ها بدن و ذهن را در حالت هوشیاری و استرس قرار می‌دهند.

علائم 


فرد مبتلا به فوبیا علائم زیر را تجربه خواهد کرد. این علائم در بیشتر فوبیاها رایج هستند:

  • احساس اضطراب غیرقابل کنترل زمانی که فرد در معرض منبع ترس قرار بگیرد.
  • داشتن این احساس که باید به هر قیمتی از منشا ترس دوری کرد.
  • فرد هنگام قرار گرفتن در معرض منبع ترس، قادر به عملکرد درست نیست.
  • اقرار به ناتوان بودن در کنترل احساسات و اینکه ترس آن‌ها غیرمعقول، بی‌دلیل، و اغراق‌آمیز است.

احتمالاً فرد هنگام مواجهه با موضوع فوبیای خود، احساس وحشت و اضطراب شدید را تجربه خواهد کرد. اثرات جسمی این احساسات می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

  • تعریق
  • تنفس غیرطبیعی
  • ضربان قلب شدید
  • لرزیدن
  • گرگرفتگی یا لرز
  • احساس خفگی
  • درد یا تنگی قفسه سینه
  • دلشوره
  • سوزن سوزن شدن بدن
  • خشک شدن دهان
  • سردرگمی و گیجی
  • حالت تهوع
  • سرگیجه
  • سردرد

احساس اضطراب می‌تواند به سادگی با اندیشیدن در مورد موضوع فوبیا ایجاد شود. کودکان در این حالت ممکن است گریه کنند، بسیار به والدین خود وابسته شوند، یا پشت پای آنها یا اجسام دیگر پنهان شوند. همچنین ممکن است برای نشان دادن اضطراب خود اشیاء را پرت کنند.

فوبیاهای پیچیده

یک فوبیای پیچیده بیشتر از یک فوبیای خاص بر سلامتی فرد تاثیر می‌گذارد. برای مثال کسی که مبتلا به آگورافوبیا است ممکن است تعدادی از فوبیاهای دیگر که به هم مرتبط هستند را نیز داشته باشد. این موارد می‌تواند شامل هراس یا ترس از تنها ماندن، کلاستروفوبیا، یا ترس از احساس گرفتاری در فضاهای بسته باشد.

در موارد شدید، ممکن است فرد مبتلا به آگورافوبیا به ندرت بتواند از خانه خارج شود.

آیا فوبیا قابل درمان است؟


فوبیاها در بسیاری از موارد قابل درمان هستند و افراد مبتلا تقریباً همیشه از اختلال خود آگاه هستند و این به تشخیص بیماری بسیار کمک می‌کند. صحبت با روانشناس یا روانپزشک اولین قدم مفید در درمان فوبیا است.

اکثر مردم می‌دانند که اگر فوبیا باعث ایجاد مشکلات جدی در زندگی فرد نشود، صرفاً پرهیز از منبع ترس به آن‌ها کمک می‌کند تا کنترل خود را حفظ کنند. بسیاری از مبتلایان به فوبیاهای خاص، به دنبال درمان نیستند زیرا این ترس‌ها اغلب قابل کنترل هستند.

در برخی از فوبیاها، مانند فوبیاهای پیچیده، اجتناب از منبع ترس ممکن نیست. در این موارد صحبت کردن با یک روان‌شناس می‌تواند اولین قدم برای بهبودی باشد.

بیشتر فوبیاها را می‌توان با روش‌های درمانی مناسب درمان کرد. هیچ روش درمانی واحدی وجود ندارد که برای همه افراد مبتلا به فوبیا موثر باشد. برای اینکه یک روش درمانی موثر واقع شود، باید برای بیمار مناسب باشد.

 پزشک، روانپزشک یا روانشناس ممکن است از رفتاردرمانی، داروها یا ترکیبی از هر دو برای درمان بیمار خود استفاده کند. درمان با هدف کاهش علائم ترس و اضطراب و کمک به افراد در مدیریت واکنش‌های خود نسبت به موضوع فوبیای خود انجام می‌شود.

روش درمانی واقعیت مجازی برای فوبیا


اختلالاتی که توسط این روش درمان می‌شوند شامل فوبیاهای خاص مانند ترس از پرواز، ترس از رانندگی، ترس از ارتفاع، ترس از صحبت در جمع‌، کلاستروفوبیا، آگورافوبیا،اختلال هراس، و اختلال استرس پس از سانحه به دلیل تصادف وسایل نقلیه می‌باشد. در روش درمانی واقعیت مجازی مدیریت استرس عمومی و مهارت‌های حفظ آرامش برای اختلالات مرتبط با استرس به بیماران آموزش داده می‌شود. مزایای روش واقعیت مجازی نسبت به روش مواجهه درمانی شامل موارد زیر است:

امنیت و کنترل را افزایش می‌دهد 

روش درمانی واقعیت مجازی درواقع قرار دادن بیمار در یک محیط مجازی حاوی محرک‌های ترس به جای قرار گرفتن بیمار در یک محیط واقعی و یا تصور محرک توسط بیمار است. محیط واقعی ممکن است غیرقابل پیش بینی باشد  اما درمان واقعیت مجازی فرصت‌های زیادی را برای بهبودی فرد بوجود می‌آورد. درمانگر از طریق صفحه کلید رایانه، محیط مجازی را کنترل می‌کند تا از قرار گرفتن بیمار در شرایط برنامه‌ریزی شده اطمینان داشته باشد.

درمان موثرتر و سهولت در برنامه ریزی 

نرم افزار واقعیت مجازی (VR) و مدل‌های محیط‌های مجازی با دقت طراحی شده‌اند تا روش مواجهه درمانی اختلالات اضطرابی را پوشش دهند. مواجهه درمانی استاندارد می‌تواند بسیار پرهزینه باشد، زیرا معمولا در این روش باید از مطب دکتر خارج شد و درمان را در محیط واقعی انجام داد، در نتیجه زمان جلسات بسیار طولانی‌تر می‌شود. برنامه‌های درمانی واقعیت مجازی می‌توانند در یک مدت زمان استاندارد درمانی (معمولاً 45-50 دقیقه) و در محدوده مطب درمانگر انجام شود. همچنین جلسات مختلف می‌توانند در یک هفته برگزار شوند.

کم ‌خطر بودن در حفظ راز بیمار 

از آنجایی که این روش درمانی در مطب دکتر انجام می‌شود، خطراتی مثل دیدن اتفاقی دوستان، قرار گرفتن در شرایط سخت، و قرار گرفتن در معرض دید عموم وجود ندارد.

جلسات کوتاه‌تر و شانس بیشتر برای بازپرداخت بیمه

بسیاری از شرکت‌های بیمه هزینه جلسات طولانی‌مدت مواجهه درمانی را پرداخت نمی‌کنند. اما این مشکل برای روش درمانی واقعیت مجازی وجود ندارد. جلسات در مطب درمانگر و معمولاً طی 45 تا 50 دقیقه انجام می‌شود.

تکرار نامحدود موقعیت‌های ترسناک 

استفاده از روش واقعیت مجازی به درمانگر این امکان را می‌دهد تا نهایت کنترل را روی محرک‌هایی که بیمار در معرض آن‌ها قرار می‌گیرد داشته باشد. مواجهه درمانی استاندارد با محدودیت‌های دنیای واقعی مواجه است، به عنوان مثال، در یک پرواز هواپیما فقط یک صعود و یک فرود وجود دارد. قرار گرفتن در معرض واقعیت مجازی به درمانگر اجازه می‌دهد تا شرایط را دستکاری کند تا به بهترین وجه مناسب بیمار باشد، به عنوان مثال، بارها و بارها می‌تواند هواپیمای مجازی را فرود آورد.

اگر این روش مجازی است چرا باید در زندگی واقعی نیز موثر باشد؟


شاید تعجب کنید اگر بدانید که روبرو شدن با ترس‌های ما در واقعیت مجازی واقعاً می‌تواند به زندگی واقعی کمک کند. این مسئله به نحوه کارکرد مغز بستگی دارد: آیا تا به حال پیش آمده که به طور ناگهانی بترسید یا فکر کنید که فرد مزاحمی را دیده یا صدایش را شنیده‌اید؟ آیا این باعث شده که ترس شما بدون هیچ دلیلی بیشتر شود و شروع به لرزیدن بکنید؟ دیگر نیازی نیست که از یک اختلال اضطرابی رنج ببرید! در موقعیت‌های بسیار استرس‌اور، احساسات ما (مثل ترس) و حواس فیزیکی ما بر ما غلبه می‌کنند تا جایی که دیگر نمی‌توانیم منطقی فکر کنیم که آیا این شرایط واقعی است یا مجازی.

هنگامی که اضطراب و ترس ما بیش از حد شدید شود و با عملکرد روزانه ما تداخل پیدا کند، به آن اختلال اضطرابی گفته می‌شود، اختلالی که در آن تخیل و احساسات می‌توانند در کار ذهن تداخل ایجاد کنند: احساسات سریع‌تر از استدلال منطقی برانگیخته می‌شوند و یادگیری و پردازش هیجانی تأثیر ماندگاری بر تغییرات رفتاری دارد.

به عنوان مثال فردی که فوبیای عنکبوت دارد، برای مضطرب شدن نیازی به دیدن یک رطیل عظیم ندارد. صرفاً تصویر یک عنکبوت، فیلمی در مورد عنکبوت‌ها یا بعضی اوقات حتی فقط یک لکه سیاه روی سقف یا فکر دیدن یک عنکبوت برای ایجاد اضطراب کافی است. همین واکنش در همه فوبیاها و اضطراب‌های دیگر نیز اتفاق میفتد، خواه ترس از صحبت کردن در جمع باشد، خواه آگورافوبیا یا ترس از پرواز و سایر فوبیاها.

وقتی مرکز احساسات مغز متوجه موقعیت یا موضوع تهدیدکننده‌ای شود، به طور خودکار یک واکنش هشداردهنده را آغاز می‌کند. گاهی اوقات برای این واکنش توجیه منطقی وجود دارد، اما گاهی اوقات اینگونه نیست. در هر صورت این اطلاعات در 12هزارم ثانیه در دسترس مغز قرار می‌گیرند، یعنی 7هزارم ثانیه سریع‌تر از زمان موردنیاز برای تجزیه و تحلیل کامل از طریق مسئول پردازش منطقی. بنابراین واکنش ترس بسیار سریع است و می‌تواند احساسات را با تحریکات مجازی برانگیزد.

افراد مبتلا به فوبیا نسبت به جزئیات خاصی حساس هستند و به محض درک آن‌ها، ترسی غیرمنطقی در آن‌ها ایجاد می‌شود، چه واقعی باشد و چه مجازی. بنابراین واقعیت مجازی به ما این امکان را می‌دهد تا ویژگی‌های مهم یک موقعیت را برای ایجاد واکنش ترس، در یک سطح درمانی قابل قبول، بازسازی کنیم و از این طریق به بیماران اجازه دهیم که یاد بگیرند چگونه آن را کنترل کنند و در حافظه هیجانی خود رمزگذاری کنند که این وضعیت خطرناک نیست. مطالعات نشان داده‌اند که واقع‌گرایی تصاویر واقعیت مجازی از داشتن تصور "بودن" در محیط مجازی اهمیت کم‌تری دارد، پدیده ای به آن "احساس حضور" می‌گویند.

ترس از شلوغی (اگورافوبیا) : درمان فوبیای شلوغی و ازدحام